1. Historia
2. Ezaugarriak
3. Garaiak

1. Historia
Nafarroan zutik dirauten 22 garaietatik 15 Aezkoa Ibarrean daude. Euskaraz garea edo garaia, gaztelaniaz “horreo” deitzen da, latineko “horreum”-etik etorria, eta biltegi esan nahi duena (gizakientzako eta aziendarentzako bihitegia). Hainbat motakoak dira, “horreum pensilis”, zutabeen gaineko biltegia; honek bereganatu zuen “garaia” izena. 1993an kultur intereseko ondare izendatu ziren. Gehienak, azken urteotan, berrituak izan dira.
Aezkoako garaia aldaera berezia da, klimarekin eta bertako eraikuntza-motekin bat datorrena. Eginkizunik nagusiena aleak hezetasunetik eta karraskarietatik babestea zen.

Badirudi garai batean etxe anitzek zutela zeinek bere garaia. Horren seinale ditugu Konbentzioaren aurkako Gerrak sortutako kalteen datuak: horien arabera, 106 borda eta 87 aletegi (hala deitzen zieten ibarreko garaiei, hauek baitziren zeuden aletegi bakarrak) erre zituzten. Ibarrean 293 etxe baldin bazeuden, eta 165 erre bazituzten, horrek garai-kopurua ere oso altua zela adierazten du; seguruenik ere, oso eraikin arrunta izanen zen.
 

2. Ezaugarriak
  • Aezkoako garaiaren oinplano angeluzuzena 4,5 x 5 metrokoa da, eta 8 edo 6 zutaberen gainean altxatzen da.
  • Garaiaren hormak harrizkoak dira, eta ate bat du (batzuetan leihoa ere bai).
  • Teilatua oso zuta da, 100-120º bitartekoa, bi isurialdekoa, zurezko oholtxoz egina. Hala ere, iragan den mendearen hasieratik ia guztiek teilatua teilazkoa dute. Harrizkoak dira eta egitura zurezko zutoin handi batzuen gainean dago.
  • Eskailerak eraikinetik bereiz egoteak eta zutabeetako buruteek, karraskariak garaian sartzea galarazten zuten.
  • Barnealdea “zizkuak” izeneko ataletan banatuta zegoen, zerealak banatzeko: garia, oloa, zekalea, babak, zalkea... Garaiaren azpialdea ongarritegi gisa erabiltzen zen.Sabai txikian laborantzako lanabesak eta beste tresna batzuk gordetzen ziren.
     
3. Garaiak
Garaioa: Maisterra.
Egituraren zeharkako habeak luzetarako habeen gainean jartzen dituen bakarra da Ibarrean.
  • Barnealdean atalak ditu, eta oholez egindako kutxatzarra pasilloaren bukaeran.


  • Egin zaizkion aldaketa batzuk gorabehera, garai honek jatorrizko elementu anitz gorde ditu.
  • Zutabeak prisma-formakoak dira.
     

Aribe: Domench.

  • Herrigunean dago, ibaiaren ondoan.
  • Ibarreko garairik handiena da: oinplanoa 5,20 bider 7,00 metrokoa da.

Denboran zehar egin zaizkion hainbat aldaketek izaera kendu diote garaiari; zutabetxoen arteko tarteak itxi dizkiote, nahiz eta, oraindik ere, garai batean betetzen zuten eginkizuna erakusten duten burute batzuk eta zurezko habeak geratzen zaizkion, gaur egun horman sartuta.
 

Hiriberri: Reka.

  • Herrira errepidetik sartzen garenean, ageri den lehenengo garaia da.
  • Garaia, berreraikia, 1995ean berritu zuten.
  • Garai guztietatik honek du teilaturik zutena.
  • Hiriberriko garai guztiek bezala (Hiriberri itsas mailatik oso altu dagoen eta eguraldi zorrotza duen herria izanik), hegalkina oso txikia da lau hormetan, eta ez dirudi aurrealdean handiagoa izanen zuenik.
  • Behealdea trasteleku gisa erabiltzen da. Ganbara, atalak ez baditu ere (langet puska batzuk baino ez daude), aleak gordetzeko erabiltzen da.
Hiriberri: Portala.

• Herriko sarreratik ezkerreko errepidea hartuz, Jauki garaitik oso hurbil .
• Etxearen ateburuan honako idazkuna irakur daiteke: “ESTA PRESENTE/PYEDRA Y PORTAL/HYZO HACER/IOANES PORTAL/ECO A 18 DE/JUNYO DEL ANO/1652”.
Garaiak, zati batean bera estaltzen duten bi estalpetxo atxikiak ditu.

Hiriberri: Jauki.
• Herriko sarreratik ezkerreko errepidea hartuz, Portala garaitik oso hurbil .
• Joaquin Domench-ek 1822an berreraikitako garaia.
• Hiriberrikoen artean, portada harriz eginda duen bakarra da. Reka etxeari dagokion garaiaren berdina da tamainaz eta gauzatzeko moduan.

 

Hiriberri: Elizondo.
• Elizaren ondoan dago.
• Vianako Printzearen artxibategian 1974ko argazki bat dago).
Garralda: Masamiguel.

• Harategira doan errepidearen ondoan dago.
• Barnealdean, ezkerraldeko atalak gordetzen ditu.
• Duela urte gutxira arte, eskuineko horman ogia egiteko labea zeukan atxikirik.
• Gaur egun, goialdea ganbara gisa eta behealdea oilategi gisa erabiltzen dira.
Aria: Jauri.

• ...n kokatuta dago.
• Gaur egun oso aldatuta dagoen garaia da. Nabarmenki handitu dute, eta biltegi bihurtu dute.
• Jatorriz, Ariako handiena eta Ibarreko bigarrena da.
• Aurrealdeko balkoiaren solairua bere horretan gorde du; Ariako gainontzekoetan eta Ibarreko gehienetan, berriz, desagertu egin dira.
Aria: Apat.
• ...n kokatuta dago.
• Etxeak, gaur egun duen fatxadaren zati handi batean, jatorrizko harlanduak gorde ditu karez zuritua, 1566ko fatxadak giltzarrian duen erdi-puntuko arku-formadun atearekin (giltzarria balkoi batek banatzen du).
• Ez dago ia elementurik bere jatorrizko itxura aldatuko duenik.
• Zortzi zutabeak gorde ditu.
Aria: Etxeberri.
• ...n kokatuta dago.
• Zortzi zutabeak gorde ditu, gehienak lur-eremu gorabeheratsua berdintzeko eraikitako perimetro-pareta baten gainean kokatuta.
• Garaiak jatorrizko erabilpena gorde du: ganbarako atalak aletegi gisa erabiltzen dira, gainaldeko solairua zaku- eta tresna-biltegi gisa, eta behealdea ongarritegi gisa.
Aria: Jamar.
• Garai honek irregulartasunak ditu bai oinplanoan, baita gauzatzeko moduan ere: nabarmenak dira egin zaizkion aldaketak eta gehitutako elementuak. Nabarmena da, halaber, gehitutako zenbait eraikuntza-elementuren lotura eza eraikinarekin.
• Goialdean aletegia eta trasteak gordetzeko biltegia dago. Behealdean tresnak eta erremintak.
Orbara: Jabat.

• Zortzi zutabe zituen; gaur egun, ordea, sei ditu.
• Fatxadan balkoi txiki bat zeukan.
Orbaizeta: Etxegarai.
• Vianako Printzea instituzioak 1991n berritu zuen garai hau.
• Zortzi zutabetxo ditu.
• Aurrealdean, garai batean izan zuen balkoi txiki baten arrastoak daude. Balkoitxoa galdu egin zen, zura usteldu egin zelako.
Orbaizeta: Larrañeta.

• Erantsia duen neurri handiagoko borda batekiko (geroztik eraikia) simetria berezia erakusten du.
• Garaiaren behealdea zeharkatzen duen horma, bordaren lerrokatzearen arabera, garaia eraikiz geroztikoa da; halaxe ikus daiteke, alde bateko kofaduraren paldoa integratzerakoan.
• Eskailera galdua du, gaur egun, garaira atzealdeko fatxadaren bi oinen artean egindako bao batetik sartzen baita.


Orbaizeta: Estanquero.
• Etxeak hauxe du idatzita fatxadan: “Esta casa reedifico Miguel Eguinoa y Petra Elizondo año de 1869”.
• Kokapen berezia du: bi kale estuen artean eta etxetik bereiz dago. Pasabidea zabaltzearren, garaiaren alde bati puska ederra kendu behar izan diote.
• Pareten egiturak ez du herriko beste garaien paretek duten kalitatea.