1229. urtean Nafarroako Antso VII. Azkarrak Aezkoako Mendiak aetzei utzi zizkien, mende horretako gerrateetan, bereziki Navas de Tolosako batailean (1212) egindako zerbitzuen ordain gisa.

1784. urtean Aezkoak, negozioazio eztabaidagarri batzuen ostean, mendiak eta Legartzako burdindegia uzten dizkio Estatuari, Arma Ola bat eraikitzeko asmoarekin. Hemendik aitzina Aezkoako historia erabat lotuko zaio Orbaizetako Arma Olakoari.
 

Olako arduradunak erabat murrizten die aetzei mendien zein ibaiaren ustiapena. Aezkoak Ematearen aurka helegitea aurkeztea erabakitzen du, presioak eta legez kontrako joakerak argudiatuz.
Eskaera hau ondorengo garai batzuetan errepikatuko da, betiere aldeko erantzunik jaso gabe.
 

Diktaduraren osteko 1976-77. urteetan, Aezkoa Kultur Elkartea sortzen da, besteak beste. Mendiak berreskuratzeko mugimenduan indar berri gisa azaltzen da eta horrela, 1977. urtean batzarrak antolatzen ditu herri guztietan Erregearekin elkarrizketa bat lortzeko laguntzak biltzeko asmoz. Bilera anitzen ostean gutxieneko akordio batera iristen da Nafarroako indar politiko guztiekin, Madrilen aurrean berreskurapena aldarrikatzeko.
 

1979-82. Erregeak Mendien Itzulerako Ebazpena sinatu ondoren, hiru urte pasatu behar izaten dira Parlamentuak zein Senatuak baimena eman arte.