1. Urrobi Industrialdea
2. "El Irati"
3. Almadiak |
| |
| 1. Urrobi industrialdea |
| Aezkoa
Ibarrean dagoen industria oso eskasa da, eta dagoena Urrobi industrialdean
dago. Aezkoa Ibarreko Batzarra, Erroibarekin batera, duela gutxi sortu
zuen industrialde hori sektorearen gune estrategiko gisa.
Hala ere, historikoki, egon izan dira bestelako industria batzuk:
|
| 2. "El Irati" |
Enpresa handi horrek lau atal zituen. Hasiera
batean, El Irati, SA izen ofiziala bazuen ere, hainbat urte zeramatzan
beste izen batzuekin. Itxi, berriz, 1961-62an itxi
zuten, elektrizitate-atala FENSAren eskura pasa zenean, eta baso-destilategia
El Irati Forestal-era pasa zenean.
|
- Elektrizitate-atala.
Irabazi gehien ematen zuen atala zen. Hasieratik
beretik, bazkideen dohaintzaz edo erosiz, Irati ibaiaren ur-jauziak
bereganatu zituen: Betolegi, Oroz, Artozki, Agoitz. Usozkoa 1932an
inauguratu zuten, eta 1947an Agoizkoari hobekuntzak egin zizkioten,
berau baitzen errentagarriena.
|
-
Baso atala.
1930ean 30 urteko kontratua sinatu zuen Zaraitzurekin
bere basoak ustiatzeko. Horretaz gain, Estatuaren
enkanteak lortu zituen La Cuestion eta Aezkoako basoak ustiatzeko.
Madrilgo eta Valentziako altzari-fabrikei salmenta garrantzitsuak
egin zizkieten, alabaina, zuraren kalitatea zela-eta, izandako
eskari-gorakada nabarmenari ezin izan zioten aurre egin batez
ere komunikazio arazoak tarteko.
1939an, Zaraitzurekin zuen kontratua bukatuta,
ibarrak aipatu kontratua berritzeagatik sobera eskatu zuen.
Enpresak, horren ondorioz, beste bide batzuk jorratu zituen,
batez ere Estatuaren (La Cuestion eta Aezkoa) eta herri-basoen
enkanteak: Aezkoa, Artze, Erronkari, Auritz... eta Erronkari,
zeinak Izaban zerrategi bat jartzearen truke elektrizitatea
eta lanpostuak lortzeko onura handiko kontratua erdietsi baitzuen.
Ordurako bi ziren Erronkarin eraikitako zerrategiak: Ariben
lehena, eta Agoitzen bigarrena eta handiena.
Almadietarako ur-kopurua eta elektrizitaterako ur-jauziak kontrolatzeko,
Irabiako urtegia eraiki zuten, 12 m. altuerako presa zuena.
1928an 27 m-ko altuera eman zioten, 1934ean 34 m-koa, eta 1943an
gaur egun duen 40 m-ko altuera.
|
-
Iratiko trena.
1911 eta 1955 urteen bitartean aritu
zen martxan. Europako lehenengo tren
elektrikoetako bat izan zen. Oso denbora gutxian egin
zuten trena, eta inguruetako garraiorako iraultza izan zen. Hasiera
batean El Irati enpresaren egurra Ekai-Agoiztik Iruñera
eramateko erabili zen, baina, luze gabe, trenbidea Irunberrira
eta Zangozara luzatzea erabaki zen. Jakaraino luzatzeko gestioak
ere egin ziren, baina proiektuak ez zuen aitzinat egin. Hainbat
eta hainbat salgaiz gain, urteko milioi laurden bat lagun
garraiatzera iritsi zen.
Errepidez egindako garraioaren garapen azkarrak trena bertan
behera utzi beharra ekarri zuen. Iruñean
hiri-tranbia gisa erabiltzen zen. Eguesibarrean
barna Billabetaraino iristen zen, eta bertatik, trenbidearen
adar batetik Ezkaiko zerrategiraino eta destilategiraino, eta
Agoitzeraino iristen zen. Longida eta Urraulbeiti ibar osoa
zeharkatuta, Irunberrira iristen zen, eta bertan, bi tunel ikusgarriren
barnetik Irunberriko Arroilatik pasatzen zen eta amaierara iristen
zen, Zangozara, hain zuzen ere.
El Irati, SA Nafarroako industrializazio prozesuko enpresarik
garrantzitsuenetako bat, eta alderdi anitzetan aitzindaria izan
zen. Enpresak zuen tren elektrikoa maiz agertzen zen egunkarietako
berrietan, baita entziklopediatan ere.
|
-
Destilategiak
1909an baso-hondakinak
baliatu beharra zegoela ikusi zen. Jarduera
horren inguruan dauden aurrerapenak ikusteko Alemaniara
egindako bidaia baten ondorioz, 1910ean Ekaiko
egur lehorreko destilategia eraikitzea erabaki zuten. Gerra
ondoren beste bi destilategi eraiki zituzten: Santanderren bat,
eta Erronkarin bestea.
|
| 3. Almadiak |
Aezkoako
almadizainak izan omen ziren almadiak egurra garraiatzen
erabili zituzten azkenak, Pirinioetako ibarretan.
XVIII. mendearen bukaera aldera
arte ez ziren Aezkoako eta Zaraitzuko almadiak maiztasun batez jaitsi
Iratin behera.
Hala ere, data hori baino lehen –1389-,
Tuterako gazteluan egin behar zituzten hainbat lan zirela-eta, hamalau
langile kontratatu zituzten Aezkoara joan eta almadiak
egiteko enborrak aukeratu eta almadiak egin zitzaten.
XVIII. mendeko beste berri batzuek bidaiak zituen
zailtasunen berri ematen digute. Ur eskasiaren ondorioz, almadiek
hondoa jotzen zuten noiznahi, eta, horretaz gain, ibaiertzeko
herriek almadizainei “paso-eskubidea”
kobratu nahi izaten zieten. Horrek –Aezkoan ez ezik eta Pirinioetako
auzo-ibarretan ere gertatzen zena- erronkariarrak neurri horren
aurkako auzia jartzera bultzatu zituen.
Irati ibaiak XX. mendearen hasieran izan zuen
bere goieneko unea: Domingo Elizondok, eta haren El Irati,
S.A. enpresak, egurra Aezkoako basoetatik,
ibaian behera, Ekaiko zerrategiraino eramateko
erabili zuten.
XX. mendearen hasieran, El Irati,
S.A. enpresak Ameriketatik ekarri zuen enborrak ibaian behera
laxo jaisteko teknika, errekatzaile batek bideratzen zituela; aipatu
teknika almadiaren aldean azkarragoa zen, baita arriskutsuagoa ere.
Orbaizetan, ibaian, almadiak jaisteko erabili izan zen esklusa
bat dago.
|